चंद्रयान-३: इस्रोची ऐतिहासिक आणि यशस्वी चांद्रमोहीम

भारताची अंतराळ संशोधन संस्था म्हणजेच इस्रो (ISRO) ने २३ ऑगस्ट २०२३ रोजी एक सुवर्ण इतिहास रचला. भारताच्या चंद्रयान-३ (Chandrayaan-3) मोहिमेने चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवावर (South Pole) सुरक्षित आणि यशस्वी ‘सॉफ्ट लँडिंग’ करून जगभरात भारताचा तिरंगा फडकवला. चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवावर पोहोचणारा भारत हा जगातील पहिला देश ठरला, तर चंद्रावर यशस्वीपणे उतरणारा चौथा देश (अमेरिका, रशिया व चीन नंतर) बनला आहे.

मोहिमेची पार्श्वभूमी आणि उद्दिष्टे

२०१९ मधील चंद्रयान-२ मोहिमेदरम्यान लँडरचे सॉफ्ट लँडिंग होऊ शकले नव्हते. परंतु इस्रोच्या शास्त्रज्ञांनी खचून न जाता त्या अपयशातून धडे घेतले आणि अधिक तंत्रज्ञानाने सक्षम असलेल्या ‘चंद्रयान-३’ ची निर्मिती केली.

या मोहिमेची मुख्य उद्दिष्टे पुढीलप्रमाणे होती:

1. चंद्राच्या पृष्ठभागावर लँडरचे सुरक्षित आणि यशस्वी सॉफ्ट लँडिंग करणे.
2. रोव्हरला (Pragyan) चंद्रावर चालवून दाखवणे आणि त्याच्या कार्यक्षमतेची चाचणी घेणे.
3. चंद्रावरील माती, खनिजे आणि पाण्याचे अंश यांचा वैज्ञानिक अभ्यास करणे.

प्रक्षेपणापासून ते ऐतिहासिक लँडिंगपर्यंतचा प्रवास

• प्रक्षेपण (Launch): १४ जुलै २०२३ रोजी दुपारी २:३५ वाजता आंध्र प्रदेशातील श्रीहरिकोटा येथील सतीश धवन अंतराळ केंद्रातून LVM3 M4 रॉकेटच्या साहाय्याने चंद्रयान-३ आकाशात झेपावले.
• कक्षेतील प्रवास: सुमारे ४० दिवसांच्या प्रदीर्घ प्रवासात चंद्रयानाने पृथ्वी आणि चंद्राच्या विविध कक्षा पार केल्या.
• ऐतिहासिक क्षण: २३ ऑगस्ट २०२३ रोजी संध्याकाळी ६:०४ वाजता ‘विक्रम लँडर’ने चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवाजवळ सुरक्षितपणे पाऊल ठेवले.
• प्रज्ञान रोव्हरचे आगमन: लँडिंगच्या काही तासांनंतर ‘प्रज्ञान रोव्हर’ लँडरमधून बाहेर आले आणि त्याने चंद्राच्या पृष्ठभागावर फिरून संशोधन करण्यास सुरुवात केली.

चंद्रयान-३ मोहिमेची प्रमुख वैशिष्ट्ये

• कमी खर्च, जास्त यश: चंद्रयान-३ मोहिमेचा एकूण खर्च अवघा ₹६१५ कोटी इतका होता, जो हॉलीवूडच्या अनेक चित्रपटांच्या बजेटपेक्षाही कमी आहे.
• महिला शास्त्रज्ञांचे योगदान: या मोहिमेत इस्रोच्या ५४ हून अधिक महिला शास्त्रज्ञ आणि अभियंत्यांचा महत्त्वपूर्ण सहभाग होता.
• शिवशक्ती पॉईंट (Shiv Shakti Point): चंद्रयान-३ ज्या ठिकाणी उतरले, त्या लँडिंग साईटला ‘शिवशक्ती’ असे नाव देण्यात आले. तसेच २३ ऑगस्ट हा दिवस भारतात ‘राष्ट्रीय अंतराळ दिवस’ (National Space Day) म्हणून साजरा करण्याचा निर्णय घेण्यात आला.